کودک و نوجوان

چرا بعضی کودکان با وجود هوش و توانایی یادگیری، تمرکز کافی ندارند؟

دکتر سوسن ناموربازبینی علمی: دکتر سعیده صفار هرندی۲۰ آبان ۱۴۰۵۱۰ دقیقه مطالعه

بینش‌های کلیدی

  • توجه و تمرکز از مهارت‌های پیچیده شناختی هستند که به‌تدریج و در جریان رشد مغز تکامل پیدا می‌کنند.
  • نباید هر کودکی را که حواس‌پرت است، مبتلا به اختلال نقص توجه و بیش‌فعالی (ADHD) بدانیم.
  • کودک برای تمرکز کردن به سرزنش، مقایسه و فشار بیشتر نیاز ندارد؛ بلکه به محیطی ساختارمند، فرصت تمرین، بازی‌های متناسب با سن و همراهی آگاهانه بزرگسالان نیاز دارد.

یکی از نگرانی‌های رایج والدین در سال‌های ابتدایی دبستان، دشواری کودکان در حفظ توجه و تمرکز است. بسیاری از والدین می‌گویند فرزندشان هنگام انجام تکالیف زود خسته می‌شود، وسط فعالیت حواسش پرت می‌شود، دستورهای چندمرحله‌ای را فراموش می‌کند یا هنگام گوش دادن به صحبت‌های دیگران به‌سرعت سراغ موضوع دیگری می‌رود.

گاهی این رفتارها به بی‌دقتی، تنبلی یا بی‌انگیزگی نسبت داده می‌شوند؛ درحالی‌که توجه و تمرکز از مهارت‌های پیچیده شناختی هستند که به‌تدریج و در جریان رشد مغز تکامل پیدا می‌کنند.

کودکان ۶ تا ۹ سال در مرحله مهمی از رشد شناختی قرار دارند. در این دوره، توانایی آن‌ها برای کنترل توجه، نگهداری اطلاعات در ذهن، مهار پاسخ‌های عجولانه و برنامه‌ریزی در حال پیشرفت است. بنابراین، شناخت سازوکارهای مغزی توجه و فراهم کردن فرصت‌های مناسب برای تمرین این مهارت‌ها، می‌تواند نقش مهمی در یادگیری و عملکرد تحصیلی آن‌ها داشته باشد.

مغز کودک چگونه توجه و تمرکز را مدیریت می‌کند؟

توجه نتیجه فعالیت یک بخش منفرد از مغز نیست؛ بلکه شبکه‌ای از نواحی مغزی با یکدیگر همکاری می‌کنند تا فرد بتواند اطلاعات مهم را انتخاب کند، محرک‌های نامرتبط را کنار بگذارد و فعالیت موردنظر را ادامه دهد.

برای درک بهتر این فرایند، آشنایی با چند بخش مهم مغز ضروری است.

قشر پیش‌پیشانی؛ مدیر اجرایی مغز

قشر پیش‌پیشانی در قسمت جلویی مغز قرار دارد و در برنامه‌ریزی، تصمیم‌گیری، کنترل تکانه‌ها، حفظ هدف و مدیریت رفتار نقش مهمی ایفا می‌کند.

زمانی که کودک تصمیم می‌گیرد به‌جای بازی کردن، تکلیف خود را انجام دهد، دستور معلم را دنبال کند یا پیش از پاسخ دادن کمی فکر کند، این ناحیه و شبکه‌های مرتبط با آن درگیر فعالیت هستند.

قشر پیش‌پیشانی در دوران کودکی هنوز در حال رشد و سازمان‌یابی است؛ بنابراین کودک در این سن به حمایت بزرگسالان برای مدیریت رفتار، حفظ توجه و کنترل هیجان نیاز دارد.

لوب آهیانه‌ای؛ هدایت‌کننده توجه

این ناحیه در جهت‌دهی و انتخاب اطلاعات حسی، به‌ویژه اطلاعات دیداری و فضایی، نقش دارد. وقتی کودک باید یک تصویر مشخص را در میان تصاویر متعدد پیدا کند یا هنگام خواندن، محل کلمه موردنظر را دنبال کند، شبکه‌های توجهی مرتبط با لوب آهیانه‌ای فعال می‌شوند.

تالاموس؛ ایستگاه انتقال اطلاعات

تالاموس در انتقال و سازمان‌دهی بخش مهمی از اطلاعات حسی نقش دارد و در همکاری شبکه‌های مغزی مرتبط با توجه مشارکت می‌کند.

هیپوکامپ؛ همراه یادگیری و حافظه

هیپوکامپ در شکل‌گیری و تثبیت خاطرات جدید اهمیت دارد. توجه مناسب به اطلاعات، زمینه پردازش و یادگیری بهتر آن‌ها را فراهم می‌کند؛ هرچند توجه و حافظه دو فرایند متفاوت و در عین حال مرتبط هستند.

شبکه‌های توجهی مغز

مغز برای توجه کردن از چند شبکه هماهنگ استفاده می‌کند. یکی از این شبکه‌ها به حفظ هوشیاری، شبکه‌ای دیگر به جهت‌دهی توجه به محرک‌های مهم و شبکه‌ای دیگر به کنترل تعارض و مدیریت توجه ارادی کمک می‌کند.

بنابراین، تمرکز کردن حاصل همکاری بخش‌های مختلف مغز است، نه فعالیت یک مرکز مشخص.

تفاوت توجه، تمرکز و حافظه چیست؟

برای آموزش صحیح مهارت‌های شناختی، لازم است تفاوت این مفاهیم را بشناسیم.

توجه به معنای انتخاب و پردازش اطلاعات مهم از میان محرک‌های مختلف است.

تمرکز به توانایی حفظ توجه روی یک فعالیت یا هدف مشخص گفته می‌شود.

حافظه توانایی رمزگذاری، نگهداری و بازیابی اطلاعات است.حافظه فعال یا کاری نیز به کودک کمک می‌کند اطلاعات را برای مدت کوتاهی در ذهن نگه دارد و هم‌زمان روی آن‌ها کار کند.

برای مثال، وقتی به کودک می‌گوییم: «دفتر ریاضی را بیاور، صفحه دوازده را باز کن و سؤال سوم را حل کن»، او باید به دستور توجه کند، اطلاعات را در حافظه فعال نگه دارد، ترتیب مراحل را به یاد بیاورد و آن‌ها را اجرا کند.

به همین دلیل، گاهی آنچه والدین بی‌دقتی می‌نامند، ممکن است به دشواری در حافظه فعال، پردازش شنیداری یا دنبال کردن دستورهای چندمرحله‌ای مربوط باشد.

انواع توجه و مهارت‌های مرتبط با آن در کودکان

توجه یک مهارت یکپارچه و ساده نیست و ابعاد مختلفی دارد.

  • توجه پایدار: توانایی حفظ توجه در طول زمان؛ مانند کامل کردن یک پازل یا گوش دادن به یک داستان.
  • توجه انتخابی: توانایی تمرکز بر اطلاعات مهم و نادیده گرفتن محرک‌های مزاحم؛ مانند پیدا کردن یک کلمه مشخص در میان تعداد زیادی کلمه.
  • توجه انتقالی: توانایی جابه‌جایی توجه از یک فعالیت یا قانون به فعالیت دیگر؛ مانند تغییر روش بازی پس از اعلام قانون جدید.
  • توجه دیداری: تمرکز بر اطلاعاتی که از طریق بینایی دریافت می‌شوند؛ مانند پیدا کردن تفاوت تصاویر.
  • توجه شنیداری: تمرکز بر اطلاعات شنیداری؛ مانند گوش دادن به توضیحات معلم و تشخیص صداهای مختلف.

در کنار این مهارت‌ها، حافظه دیداری، حافظه شنیداری و درک مطلب نیز نقش مهمی در یادگیری کودکان دارند.

حافظه دیداری و شنیداری چه نقشی در یادگیری دارند؟

حافظه دیداری به توانایی نگهداری و یادآوری اطلاعات تصویری و فضایی گفته می‌شود. کودک از این مهارت برای به خاطر سپردن شکل حروف، اعداد، تصاویر، موقعیت اشیا و الگوها استفاده می‌کند.

حافظه شنیداری نیز به نگهداری و یادآوری اطلاعاتی مربوط است که از طریق شنیدن دریافت می‌شوند؛ مانند به خاطر سپردن یک جمله، دستور، شعر یا توالی کلمات.

درک مطلب نیز فرایندی پیچیده است که به توانایی فهم معنای کلمات و جملات، ارتباط دادن اطلاعات، استنباط و استفاده از دانش قبلی وابسته است.

برای مثال، کودکی که داستانی را می‌شنود باید بتواند اطلاعات مهم را دنبال کند، شخصیت‌ها را به خاطر بسپارد، ترتیب اتفاقات را بفهمد و درباره علت و نتیجه رویدادها فکر کند.

بنابراین، تقویت مهارت‌های شناختی باید به‌صورت مجموعه‌ای و متناسب با نیاز کودک انجام شود.

بازی‌های هدفمند برای تقویت توجه و مهارت‌های شناختی

بازی یکی از طبیعی‌ترین مسیرهای یادگیری در کودکی است. زمانی که فعالیت شناختی در قالب بازی ارائه می‌شود، کودک فرصت پیدا می‌کند بدون احساس فشار، مهارت‌های مختلف را تمرین کند.

البته باید توجه داشت که هیچ بازی منفردی درمان قطعی مشکلات توجه نیست. بازی‌ها می‌توانند عملکرد کودک را در همان مهارت‌های تمرین‌شده بهبود دهند و در کنار تجربه‌های روزمره، آموزش و حمایت محیطی به رشد مهارت‌های شناختی کمک کنند.

بازی اول: کارآگاه تصاویر

چند تصویر مشابه در اختیار کودک قرار دهید و از او بخواهید تفاوت‌های آن‌ها را پیدا کند. در مراحل بعد می‌توانید تعداد تفاوت‌ها را افزایش دهید یا از او بخواهید اشیای مشخصی را در یک تصویر شلوغ پیدا کند.

هدف بازی: تقویت توجه دیداری، دقت و جست‌وجوی دیداری.

بازی دوم: کارت‌های حافظه

چند کارت تصویری را برای مدت کوتاهی به کودک نشان دهید. سپس کارت‌ها را برگردانید و از او بخواهید محل تصاویر یا جفت‌های مشابه را به خاطر بیاورد.

به‌تدریج می‌توان تعداد کارت‌ها را افزایش داد.

هدف بازی: تمرین حافظه دیداری، یادآوری و توجه.

بازی سوم: تصویر گمشده

چند شیء را روی میز قرار دهید. از کودک بخواهید با دقت به آن‌ها نگاه کند. سپس یکی از اشیا را بردارید و از او بخواهید تشخیص دهد کدام شیء حذف شده است.

هدف بازی: توجه دیداری و حافظه دیداری.

بازی چهارم: صدای مرموز

چند صدای متفاوت مانند زنگ، ضربه روی میز، صدای آب یا صدای حیوانات ایجاد کنید. کودک باید منبع هر صدا را تشخیص دهد.

در مرحله بعد، چند صدا را پشت سر هم اجرا کنید و از او بخواهید ترتیب آن‌ها را به خاطر بسپارد.

هدف بازی: توجه شنیداری، تمایز شنیداری و حافظه شنیداری.

بازی پنجم: داستان زنجیره‌ای

درمانگر یا والدین یک جمله ساده می‌گویند. کودک باید جمله را با یک کلمه یا عبارت مناسب ادامه دهد. سپس نفر بعدی جمله را گسترش می‌دهد.

برای مثال:

امروز یک گربه دیدم…

امروز یک گربه سفید دیدم…

امروز یک گربه سفید کنار درخت دیدم…

هدف بازی: حافظه شنیداری، توجه، سازمان‌دهی زبان و خلاقیت.

بازی ششم: فرمانده می‌گوید

یک نفر نقش فرمانده را دارد و دستورهای مختلفی می‌دهد. کودک فقط زمانی باید دستور را اجرا کند که جمله با عبارت مشخصی شروع شده باشد.

در مراحل بعد می‌توان دستورها را پیچیده‌تر کرد.

هدف بازی: توجه شنیداری، مهار پاسخ و کنترل تکانه.

بازی هفتم: ریتم را تکرار کن

یک الگوی ساده از دست زدن، ضربه زدن یا تولید صدا اجرا کنید. کودک باید همان الگو را تکرار کند.

برای افزایش دشواری، تعداد ضربه‌ها و فاصله میان آن‌ها را تغییر دهید.

هدف بازی: حافظه شنیداری، توجه و توالی‌یابی.

بازی هشتم: داستان را مرتب کن

سه تا پنج تصویر از یک داستان کوتاه را به‌صورت نامرتب در اختیار کودک قرار دهید. از او بخواهید تصاویر را بر اساس ترتیب اتفاقات مرتب کند و داستان را تعریف کند.

سپس درباره علت و نتیجه اتفاقات از او سؤال کنید.

هدف بازی: حافظه دیداری، توالی‌یابی، درک مطلب و استدلال.

بازی نهم: الگوی گمشده

با مکعب‌های رنگی یا مهره‌ها الگویی بسازید. چند ثانیه به کودک فرصت مشاهده بدهید، سپس الگو را بپوشانید و از او بخواهید آن را بازسازی کند.

هدف بازی: حافظه دیداری، توجه و حافظه فعال.

بازی دهم: داستان و سؤال

یک داستان متناسب با سن کودک بخوانید. پس از پایان داستان، سؤال‌هایی درباره شخصیت‌ها، مکان، اتفاقات و انگیزه رفتار شخصیت‌ها مطرح کنید.

در مراحل پیشرفته‌تر از کودک بخواهید پایان دیگری برای داستان بسازد یا درباره احساسات شخصیت‌ها صحبت کند.

هدف بازی: توجه شنیداری، حافظه شنیداری، درک مطلب و استدلال.

نقش والدین در تقویت توجه و تمرکز

والدین مهم‌ترین نقش را در ایجاد محیطی مناسب برای رشد مهارت‌های شناختی کودک دارند.

نخستین توصیه، ایجاد محیطی با محرک‌های مزاحم کمتر است. هنگام انجام تکالیف بهتر است تلویزیون خاموش باشد و تلفن همراه و اسباب‌بازی‌های غیرمرتبط از محیط فعالیت دور شوند.

دومین نکته، ارائه دستورهای کوتاه و روشن است. به‌جای اینکه چندین دستور پشت سر هم به کودک داده شود، بهتر است فعالیت به مراحل کوچک‌تر تقسیم شود.

همچنین لازم است والدین برای کودک فرصت حرکت و استراحت فراهم کنند. انتظار نشستن طولانی‌مدت از کودکی که هنوز مهارت‌های خودتنظیمی او در حال رشد است، واقع‌بینانه نیست.

خواب کافی و منظم، فعالیت بدنی روزانه، تغذیه متعادل، بازی آزاد و تعامل عاطفی با والدین نیز در عملکرد شناختی کودک اهمیت دارند.

مطالعات نشان داده‌اند فعالیت بدنی می‌تواند با بهبود برخی عملکردهای شناختی از جمله توجه و حافظه کاری همراه باشد. بنابراین، بازی‌های حرکتی و فعالیت‌های ورزشی نباید از برنامه رشد شناختی کودک حذف شوند.

نکته مهم دیگر، پرهیز از مقایسه کودک با دیگران است. هر کودک مسیر رشدی خاص خود را دارد و پیشرفت او باید با عملکرد قبلی خودش مقایسه شود.

نقش معلمان در افزایش توجه و یادگیری

محیط کلاس درس یکی از مهم‌ترین موقعیت‌های تمرین توجه است.

معلم می‌تواند با ارائه دستورالعمل‌های کوتاه، تقسیم فعالیت‌های طولانی به مراحل کوچک، استفاده از تصاویر و ابزارهای دیداری، ایجاد تنوع در روش تدریس و فراهم کردن فرصت‌های کوتاه برای حرکت، به حفظ توجه دانش‌آموزان کمک کند.

همچنین بهتر است دانش‌آموزان در فعالیت‌های گروهی، بازی‌های آموزشی و تکالیف مشارکتی درگیر شوند.

نشاندن کودک در موقعیتی که محرک‌های مزاحم کمتری دارد، بررسی میزان درک دستورالعمل‌ها و ارائه بازخورد مشخص درباره تلاش و پیشرفت او نیز می‌تواند مفید باشد.

معلم باید توجه داشته باشد که بی‌توجهی همیشه ناشی از بی‌علاقگی نیست. گاهی دشواری یادگیری، اضطراب، خستگی، مشکلات بینایی یا شنوایی و ناتوانی در فهم دستورالعمل‌ها در عملکرد کودک تأثیر می‌گذارند.

چه زمانی مشکلات توجه نیازمند ارزیابی تخصصی هستند؟

اگر کودک به‌طور مداوم در حفظ توجه، دنبال کردن دستورها، سازمان‌دهی فعالیت‌ها و کنترل رفتار مشکل دارد و این مشکلات در بیش از یک محیط، مانند خانه و مدرسه، مشاهده می‌شوند و عملکرد روزمره او را تحت تأثیر قرار می‌دهند، ارزیابی تخصصی ضروری است.

نباید هر کودکی را که حواس‌پرت است، مبتلا به اختلال نقص توجه و بیش‌فعالی (ADHD) بدانیم.

مشکلات خواب، اضطراب، مشکلات یادگیری، دشواری‌های حسی، شرایط خانوادگی و عوامل محیطی نیز ممکن است در بروز این رفتارها نقش داشته باشند.

ارزیابی جامع می‌تواند به شناسایی علت اصلی مشکل و انتخاب مداخله مناسب کمک کند.

نتیجه‌گیری

توجه و تمرکز مهارت‌هایی هستند که در جریان رشد مغز، تجربه، تعامل اجتماعی و یادگیری تکامل پیدا می‌کنند.

کودک برای تمرکز کردن به سرزنش، مقایسه و فشار بیشتر نیاز ندارد؛ بلکه به محیطی ساختارمند، فرصت تمرین، بازی‌های متناسب با سن و همراهی آگاهانه بزرگسالان نیاز دارد.

هدف ما نباید صرفاً تربیت کودکی باشد که مدت طولانی ساکت می‌نشیند؛ بلکه باید به رشد کودکی کمک کنیم که بتواند اطلاعات را انتخاب کند، به فعالیت موردنظر توجه نشان دهد، هیجان‌های خود را مدیریت کند و به‌تدریج مسئولیت یادگیری خود را بر عهده بگیرد.

تمرکز، فقط مهارت نشستن و نگاه کردن نیست؛ توانایی مدیریت ذهن برای رسیدن به یک هدف است.

قدم بعدی

کلاس آموزشی بزرگسالان در مرکز
۴ آذر
دوره تربیت درمانگر حضوری
شروع: ۴ آذر ۱۴۰۵
۱۰ جلسهٔ ۱۸۰ دقیقه‌ای، چهارشنبه‌ها
دکتر علیرضا مرتضوی
✓ ثبت‌نام باز

دکترای روان‌شناسی تربیتی

ارزیابی هوش و استعدادمشاورهٔ کودک و نوجوانوالدگری

حضوریآنلاین

رویکرد درمانی: در جلسه بر پایهٔ رویکرد هیجان‌مدار کار می‌کنم و از بازی‌درمانی شناختی‌رفتاری و روان‌شناسی مثبت‌گرا کمک می‌گیرم تا کودک هیجان‌هایش را بشناسد و راه‌های تازه را در بازی تمرین کند.

درخواست نوبت مشاوره با دکتر صفار هرندی

دکترای تخصصی مشاوره · پست دکترای هنر درمانی از اتریش

مشاورهٔ کودک و نوجوانهنردرمانیوالدگری

حضوریآنلاین

رویکرد درمانی: در جلسه بر پایهٔ رویکرد شناختی‌رفتاری (CBT) کار می‌کنم و از روان‌شناسی مثبت‌گرا و هنردرمانی هم کمک می‌گیرم؛ برای کودک، نقاشی و کار هنری راهی است برای گفتن آنچه هنوز در کلمه نمی‌گنجد.

درخواست نوبت مشاوره با دکتر مرتضوی

منابع

  1. Gunnars, F. (2024). A Systematic Review of Special Educational Interventions for Student Attention: Executive Function and Digital Technology in Primary School. Journal of Special Education Technology, 39(2), 264–276.
  2. Savina, E. (2026). Attention in the Classroom: Paving a Road to Success. Early Childhood Education Journal.
  3. Executive function in children with neurodevelopmental conditions: A systematic review and meta-analysis. Nature Human Behaviour (2024).
  4. Physical Activity and Cognitive Performance in Early Childhood: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials (2024).
  5. Disentangling processing and storage accounts of working memory development in childhood. Developmental Review (2023).
  6. European Academy of Paediatrics (2026). Screen Time Exposure and Children’s and Adolescents’ Health: A Position Paper.

موضوع‌ها

کودک و نوجوانتوجه و تمرکزدرس و مدرسهرابطه با فرزند

هم‌رسانی

تلگرامواتس‌اپ

مقاله‌های مرتبط

ویدیوهای مرتبط

قسمت‌های مرتبط والدکست