

بررسی عوامل روانشناختی، نقش مغز نوجوان و راهکارهای پیشگیری برای والدین
گاهی والدین با تعجب میپرسند: «فرزند من که در خانوادهای سالم رشد کرده، چرا باید به سیگار یا ویپ علاقهمند شود؟» یا «چرا نوجوانی که از خطرات دخانیات اطلاع دارد، باز هم ممکن است به سمت آن برود؟»
پاسخ این پرسشها را نمیتوان فقط در کنجکاوی یا تأثیر دوستان جستوجو کرد. گرایش نوجوان به دخانیات معمولاً حاصل تعامل چند عامل است: ویژگیهای رشدی مغز، نیاز به پذیرفته شدن، استقلالطلبی، هیجانجویی، فشار همسالان، شرایط خانوادگی و تأثیر محیط اجتماعی و رسانهها.
برای پیشگیری مؤثر، لازم است به جای تمرکز صرف بر خود رفتار، نیازها و شرایطی را بشناسیم که ممکن است نوجوان را به سمت آن سوق دهند.
بررسیهای اروپایی نشان میدهد که الگوی مصرف نیکوتین در نوجوانان در حال تغییر است. در کنار سیگار معمولی، سیگارهای الکترونیکی و محصولات جدید نیکوتین نیز به یکی از دغدغههای جدی سلامت نوجوانان تبدیل شدهاند.
در گزارش سال ۲۰۲۴ پروژه پژوهشی ESPAD، اطلاعات ۱۱۳ هزار و ۸۸۲ دانشآموز ۱۵ تا ۱۶ ساله از ۳۷ کشور اروپایی بررسی شده است. یافتهها نشان میدهد:
این آمار یک نکته مهم را روشن میکند: کاهش مصرف سیگار معمولی در بسیاری از کشورهای اروپایی، لزوماً به معنای کاهش کلی مواجهه نوجوانان با نیکوتین نیست؛ زیرا محصولات الکترونیکی سهم بیشتری در الگوی مصرف پیدا کردهاند.
بنابراین، آموزش پیشگیری نباید تنها بر سیگار سنتی متمرکز باشد.
نوجوانی مرحلهای مهم در شکلگیری هویت است. فرد در این دوره تلاش میکند پاسخ پرسشهایی مانند «من چه کسی هستم؟»، «به چه گروهی تعلق دارم؟» و «چقدر میتوانم مستقل تصمیم بگیرم؟» را پیدا کند.
در این مسیر، برخی نیازهای روانشناختی میتوانند بر تصمیمهای نوجوان اثر بگذارند.
یکی از نیازهای مهم نوجوان، احساس تعلق به گروه همسالان است. دوستان در این دوره به منابع مهمی برای دریافت تأیید، حمایت و شکلگیری هویت اجتماعی تبدیل میشوند.
گاهی نوجوان رفتاری را نه به دلیل علاقه شخصی، بلکه برای حفظ ارتباط با گروه انجام میدهد. ممکن است تصور کند مخالفت با رفتار دوستان باعث طرد شدن، مسخره شدن یا از دست دادن جایگاه اجتماعی او خواهد شد.
در چنین شرایطی، مصرف دخانیات میتواند به اشتباه بهعنوان نشانهای از همراهی با گروه یا بزرگ شدن تلقی شود.
نکته مهم این است که تأثیر همسالان همیشه مستقیم نیست. گاهی نوجوان تحت فشار آشکار دوستان قرار نمیگیرد، بلکه صرفاً رفتار آنها را مشاهده میکند و بهتدریج آن را بهعنوان رفتاری معمول یا پذیرفتهشده میپذیرد.
نوجوان بهتدریج میخواهد از وابستگی کامل به والدین فاصله بگیرد و درباره انتخابهای شخصی خود تصمیم بگیرد.
اگر دخانیات در ذهن او با مفاهیمی مانند آزادی، جسارت، بزرگسالی یا متفاوت بودن پیوند خورده باشد، ممکن است تجربه آن را نوعی ابراز استقلال بداند.
در اینجا یک تفاوت اساسی وجود دارد: استقلال واقعی به معنای توانایی انتخاب آگاهانه است، نه انجام رفتاری صرفاً برای اثبات اینکه دیگران نمیتوانند برای فرد تصمیم بگیرند.
تمایل به تجربه موقعیتهای تازه، بخشی از رشد طبیعی نوجوانی است. نوجوان ممکن است به دلیل کنجکاوی یا تمایل به تجربه احساسات جدید، به رفتارهایی علاقهمند شود که درباره آنها اطلاعات ناقصی دارد.
در چنین شرایطی، آگاهی از خطرات بهتنهایی همیشه برای جلوگیری از رفتار پرخطر کافی نیست؛ زیرا تصمیمگیری نوجوان تحت تأثیر هیجان، موقعیت اجتماعی و پیامدهای فوری نیز قرار دارد.
برخی نوجوانان ممکن است تصور کنند مصرف دخانیات به آنها کمک میکند با اضطراب، خشم، تنهایی، ناکامی یا فشارهای زندگی کنار بیایند.
اما این تصور میتواند به شکلگیری یک الگوی ناسالم منجر شود؛ یعنی فرد به جای یادگیری مهارتهای مدیریت هیجان و حل مسئله، به یک رفتار آسیبزا وابسته شود.
در واقع، اگر نوجوان برای مقابله با احساسات دشوار به نیکوتین روی بیاورد، مسئله فقط مصرف یک ماده نیست؛ بلکه باید شیوههای مقابلهای او با فشار روانی نیز بررسی شود.
یکی از موضوعات مهم در پژوهشهای رشد، تفاوت روند تکامل بخشهای مختلف مغز در دوران نوجوانی است.
در این دوره، شبکههای مغزی مرتبط با هیجان، پاداش و انگیزش اجتماعی حساسیت زیادی به تجربههای جدید و تأیید همسالان نشان میدهند. در مقابل، شبکههای مرتبط با برنامهریزی، کنترل تکانه، ارزیابی پیامدها و تصمیمگیری پیچیده همچنان در حال تکامل هستند.
دو بخش مهم در این فرایند عبارتاند از:
این تفاوت رشدی میتواند توضیح دهد که چرا نوجوان گاهی پیامدهای بلندمدت یک رفتار را میداند، اما در موقعیتی هیجانی یا اجتماعی، به پاداش فوری توجه بیشتری نشان میدهد.
البته نباید از این یافتهها نتیجه گرفت که نوجوان توانایی تصمیمگیری ندارد یا همه نوجوانان به یک اندازه رفتارهای پرخطر انجام میدهند. رشد مغز با تجربه، محیط، روابط حمایتی و یادگیری مهارتهای خودتنظیمی تعامل دارد.
نیکوتین مادهای وابستگیآور است که بر سیستمهای عصبی مرتبط با پاداش و یادگیری اثر میگذارد. تکرار مواجهه با آن میتواند به شکلگیری وابستگی و دشوارتر شدن قطع مصرف منجر شود.
مغز نوجوان همچنان در حال رشد است؛ بنابراین مواجهه با نیکوتین در این دوره نگرانیهای ویژهای درباره سلامت عصبی، یادگیری و تنظیم هیجان ایجاد میکند.
سازمان جهانی بهداشت تأکید کرده است که محصولات الکترونیکی نیز بیخطر نیستند. برخی از آنها نیکوتین دارند و حتی محصولاتی که بدون نیکوتین معرفی میشوند، ممکن است ترکیبات آسیبرسان داشته باشند.
در نتیجه، تفاوت ظاهری ویپ و سیگار معمولی نباید باعث شود خطرات محصولات الکترونیکی نادیده گرفته شوند.
خانواده یکی از مهمترین عوامل مؤثر بر نگرش و رفتار نوجوان است؛ اما این تأثیر را نباید فقط به نظارت یا کنترل محدود کرد.
پژوهشها نشان میدهند کیفیت رابطه والد و نوجوان، شیوه تعیین قوانین، الگوی رفتاری والدین و میزان مشارکت آنها در زندگی فرزند میتواند در پیشگیری از مصرف دخانیات نقش داشته باشد.
کودکان و نوجوانان تنها از توصیههای والدین یاد نمیگیرند؛ بلکه رفتار واقعی آنها را نیز مشاهده میکنند.
اگر والدین درباره زیانهای دخانیات صحبت کنند، اما خودشان مصرفکننده باشند و آن را رفتاری عادی جلوه دهند، ممکن است پیام تربیتی آنها با الگوی رفتاریشان در تضاد قرار گیرد.
البته وجود مصرفکننده در خانواده به معنای قطعی بودن مصرف نوجوان نیست؛ اما میتواند بر نگرش و برداشت او از عادی بودن این رفتار اثر بگذارد.
نوجوانی که احساس میکند در خانواده شنیده میشود، مورد احترام است و میتواند درباره مسائل دشوار صحبت کند، فرصت بیشتری برای دریافت حمایت دارد.
در مقابل، رابطهای که عمدتاً بر سرزنش، تهدید، کنترل افراطی یا بیتوجهی استوار باشد، ممکن است نوجوان را به پنهان کردن مسائل و فاصله گرفتن از والدین سوق دهد.
والدین لازم است از دوستان، فعالیتها، شرایط رفتوآمد و فضای مجازی فرزند خود آگاهی داشته باشند. اما این آگاهی باید با گفتوگو و اعتماد همراه باشد.
نظارت مؤثر به معنای ایجاد محدودیتهای روشن و متناسب با سن، همراه با توضیح و مشارکت نوجوان در تصمیمگیری است؛ نه بازرسی دائمی و نقض حریم شخصی او.
یکی از تغییرات مهم سالهای اخیر، گسترش حضور محصولات نیکوتین در فضای رسانهای و شبکههای اجتماعی است.
بعضی محتواها ممکن است این محصولات را با مفاهیمی مانند جذابیت، محبوبیت، تفریح، استقلال یا سبک زندگی مدرن پیوند دهند. در چنین شرایطی، نوجوان به جای مواجهه با تصویری واقعی از پیامدهای مصرف، ممکن است با تصویری گزینشی و تبلیغاتی روبهرو شود.
سازمان جهانی بهداشت در گزارش سال ۲۰۲۴ خود هشدار داده است که بازاریابی محصولات الکترونیکی از طریق شبکههای اجتماعی و چهرههای اثرگذار میتواند نگرش مثبت نوجوانان نسبت به این محصولات و تمایل به تجربه آنها را افزایش دهد.
بنابراین، آموزش سواد رسانهای اهمیت زیادی دارد. نوجوان باید یاد بگیرد هر محتوای جذاب، بیطرفانه و مبتنی بر واقعیت نیست و ممکن است هدف آن تغییر نگرش یا رفتار مخاطب باشد.
هیچ عامل منفردی بهتنهایی سرنوشت نوجوان را تعیین نمیکند. معمولاً ترکیب چند عامل خطر میتواند احتمال گرایش به مصرف را افزایش دهد.
برخی از این عوامل عبارتاند از:
در مقابل، احساس تعلق به خانواده و مدرسه، رابطه حمایتی با بزرگسالان، مهارت حل مسئله، خودکنترلی، عزتنفس و داشتن فعالیتهای معنادار میتوانند نقش محافظتی داشته باشند.
پیشگیری مؤثر از زمانی آغاز میشود که والدین رابطهای ایجاد کنند که در آن نوجوان بتواند بدون ترس از تحقیر، درباره پرسشها و تجربههای خود صحبت کند.
در چنین شرایطی، واکنش اولیه والدین میتواند مسیر گفتوگو و دریافت کمک را تعیین کند.
بهتر است پیش از هر تصمیمی، از سرزنش، تهدید، تحقیر و برچسب زدن خودداری شود. عباراتی مانند «تو آیندهات را خراب کردی» یا «دیگر نمیتوان به تو اعتماد کرد» معمولاً به حل مسئله کمک نمیکنند.
به جای آن، بهتر است والدین تلاش کنند چند موضوع را روشن کنند:
اگر مصرف تکرار شده، نوجوان احساس وابستگی میکند یا کنار گذاشتن آن برایش دشوار است، مراجعه به متخصص سلامت و دریافت حمایت روانشناختی و پزشکی اهمیت دارد.
هدف خانواده نباید صرفاً کشف رفتار و تنبیه نوجوان باشد؛ بلکه باید به او کمک کند مسئولیت سلامت خود را بپذیرد و برای تغییر رفتار حمایت مناسب دریافت کند.
مدرسه یکی از مهمترین محیطهای پیشگیری است؛ زیرا نوجوان در آن علاوه بر یادگیری علمی، مهارتهای اجتماعی و ارتباطی خود را نیز تمرین میکند.
برنامههای مؤثر پیشگیری نباید تنها بر نمایش تصاویر هشداردهنده یا بیان پیامدهای جسمانی مصرف تکیه کنند. آموزش مهارتهای زندگی، خودآگاهی، تصمیمگیری، تفکر نقادانه، مدیریت هیجان و مقاومت در برابر فشار همسالان اهمیت بیشتری دارد.
یکی از نمونههای شناختهشده در اروپا، برنامه پیشگیری Unplugged است که برای دانشآموزان ۱۲ تا ۱۴ سال طراحی شده و بر مهارتهای فردی و اجتماعی، اصلاح باورهای نادرست درباره رفتار همسالان و آموزش تصمیمگیری تمرکز دارد.
در این رویکرد، دانشآموز فقط شنونده اطلاعات نیست؛ بلکه از طریق بحث گروهی، ایفای نقش و تمرین موقعیتهای واقعی، مهارتهای لازم را یاد میگیرد.
مشاور مدرسه نیز میتواند با شناسایی نوجوانان دارای آسیبپذیریهای روانشناختی، مانند احساس طردشدگی، دشواری در تنظیم هیجان یا ضعف مهارتهای اجتماعی، حمایت هدفمندتری فراهم کند.
یکی از شواهد مهم در این زمینه، فراتحلیل منتشرشده در سال ۲۰۲۵ در مجله Journal of Adolescent Health است.
در این پژوهش، ۳۶ مطالعه درباره برنامههای پیشگیری و ترک سیگار در کودکان و نوجوانان بررسی شد. نتایج نشان داد برنامههای پیشگیری که والدین را بهطور فعال درگیر میکنند، در مقایسه با گروههای کنترل با کاهش خطر شروع مصرف سیگار همراه بودهاند.
برآورد کلی پژوهش نشان داد خطر شروع مصرف در گروههای دریافتکننده مداخله خانوادگی حدود ۱۶ درصد کمتر بوده است. البته کیفیت شواهد در حد متوسط ارزیابی شده و نتایج مربوط به ترک مصرف در نوجوانانی که پیشتر سیگار میکشیدند، هنوز قطعی نیست.
این یافته اهمیت مشارکت والدین را تأیید میکند؛ اما نشان میدهد که پیشگیری یک اقدام یکباره نیست و باید در قالب ارتباط مستمر، آموزش مهارتها و حمایت خانوادگی دنبال شود.
نوجوانی دورهای است که فرد در جستوجوی هویت، استقلال، تجربههای تازه و احساس تعلق قرار دارد. اگر این نیازها بهدرستی شناخته نشوند، ممکن است نوجوان برای پاسخ دادن به آنها به رفتارهایی روی بیاورد که سلامت او را تهدید میکنند.
پیشگیری از گرایش به دخانیات تنها با ترساندن نوجوان از پیامدهای مصرف امکانپذیر نیست. نوجوان به رابطهای امن، آموزش مهارتهای زندگی، فرصت تجربه استقلال مسئولانه و بزرگسالانی نیاز دارد که بتواند در موقعیتهای دشوار به آنها اعتماد کند.
ما نمیتوانیم تمام موقعیتهایی را که نوجوان در آنها قرار میگیرد کنترل کنیم؛ اما میتوانیم مهارت انتخاب کردن را در او پرورش دهیم تا برای پذیرفته شدن مجبور نباشد خودش را تغییر دهد و برای تصمیمگیری، از حمایت و آگاهی کافی برخوردار باشد.
دکترای تخصصی مشاوره · پست دکترای هنر درمانی از اتریش
مشاورهٔ کودک و نوجوانهنردرمانیوالدگری
حضوریآنلاین
رویکرد درمانی: در جلسه بر پایهٔ رویکرد شناختیرفتاری (CBT) کار میکنم و از روانشناسی مثبتگرا و هنردرمانی هم کمک میگیرم؛ برای کودک، نقاشی و کار هنری راهی است برای گفتن آنچه هنوز در کلمه نمیگنجد.
دکترای روانشناسی تربیتی
ارزیابی هوش و استعدادمشاورهٔ کودک و نوجوانوالدگری
حضوریآنلاین
رویکرد درمانی: در جلسه بر پایهٔ رویکرد هیجانمدار کار میکنم و از بازیدرمانی شناختیرفتاری و روانشناسی مثبتگرا کمک میگیرم تا کودک هیجانهایش را بشناسد و راههای تازه را در بازی تمرین کند.



۲:۱۶
۰:۲۴
۲:۴۷

