

چرا بعضی کودکان در بیان کلمات و برقراری ارتباط با دشواری روبهرو میشوند؟
کودکی را تصور کنید که مشتاق است داستانی را تعریف کند، اما هنگام گفتن نخستین کلمات بارها مکث میکند یا یک صدا را تکرار میکند. کودک دیگری را در نظر بگیرید که منظور خود را میفهمد، اما برای ساختن یک جمله ساده واژههای کافی در اختیار ندارد. ممکن است کودکی هم کلمات زیادی بداند، اما نتواند برخی صداها را بهدرستی تلفظ کند.
این موقعیتها در ظاهر به هم شبیهاند، اما لزوماً یک مشکل واحد نیستند. گاهی مسئله به روانی گفتار مربوط است، گاهی به رشد زبان و گاهی به تولید صحیح صداها.
شناخت تفاوت این مشکلات، نخستین قدم برای کمک مؤثر به کودک است؛ زیرا هرچه ارزیابی دقیقتر و مداخله متناسبتر باشد، فرصت حمایت از رشد ارتباطی کودک نیز بیشتر خواهد بود.
در روانشناسی رشد و آسیبشناسی گفتار و زبان، این سه مفهوم از یکدیگر متمایز هستند:
گفتار به چگونگی تولید صداها، تلفظ واژهها، آهنگ و روانی صحبت کردن مربوط است.
زبان مجموعهای از تواناییها برای فهمیدن و بیان معناست؛ از یادگیری واژهها و ساختن جمله تا درک دستور زبان و انتقال مفاهیم.
ارتباط مفهومی گستردهتر است و علاوه بر گفتار و زبان، به توانایی استفاده از نگاه، اشاره، حالت چهره، نوبتگیری در مکالمه و درک موقعیت اجتماعی نیز مربوط میشود.
بنابراین، ممکن است کودکی در تلفظ بعضی صداها مشکل داشته باشد، اما از نظر درک زبان و جملهسازی عملکرد مناسبی نشان دهد. در مقابل، کودکی ممکن است صداها را درست تلفظ کند، اما در فهم دستورها یا ساختن جملههای متناسب با سن خود دشواری داشته باشد.
این تمایز برای انتخاب مسیر ارزیابی و درمان اهمیت اساسی دارد.
لکنت یکی از اختلالات روانی گفتار است که معمولاً در سالهای اولیه کودکی و همزمان با رشد سریع مهارتهای زبانی ظاهر میشود.
سه شکل رایج ناروانی در لکنت عبارتاند از:
در برخی کودکان، لکنت با نشانههای دیگری نیز همراه است؛ مانند تنش هنگام صحبت کردن، تغییر آهنگ صدا، اجتناب از بعضی کلمات یا ناراحتی از اینکه نمیتوانند منظور خود را بهآسانی بیان کنند.
پژوهشهای جدید نشان میدهند که لکنت رشدی پدیدهای چندعاملی است و نمیتوان آن را به یک علت ساده نسبت داد.
سابقه لکنت در خانواده میتواند احتمال بروز آن را افزایش دهد. مطالعات نشان دادهاند که عوامل ژنتیکی در آمادگی برخی کودکان برای تجربه لکنت نقش دارند؛ البته وجود سابقه خانوادگی به معنای قطعی بودن بروز لکنت نیست.
صحبت کردن فرایندی پیچیده است. مغز باید واژه مناسب را انتخاب کند، ترتیب صداها را تنظیم کند و فرمانهای حرکتی لازم را برای هماهنگی تنفس، حنجره و اندامهای گفتاری بفرستد.
پژوهشهای عصبشناختی نشان دادهاند که در برخی افراد دارای لکنت، تفاوتهایی در شبکههای مغزی مرتبط با برنامهریزی و اجرای گفتار وجود دارد. این یافتهها به درک بهتر لکنت کمک میکنند، اما هنوز نمیتوان از روی یک تصویر مغزی، وضعیت گفتار یک کودک را تشخیص داد.
دوران پیشدبستانی دورهای است که دایره واژگان و پیچیدگی جملههای کودک بهسرعت افزایش پیدا میکند. در این مرحله، توانایی برنامهریزی گفتار و اجرای هماهنگ آن همچنان در حال رشد است. این فرایند در تعامل با آمادگیهای زیستی و عصبی کودک میتواند در بروز ناروانی نقش داشته باشد.
هیجان، خستگی، عجله یا فشار موقعیت ممکن است در بعضی کودکان شدت لکنت را بیشتر کند. برای مثال، کودکی که بسیار هیجانزده است و میخواهد سریع داستانی را تعریف کند، ممکن است ناروانی بیشتری نشان دهد.
اما نکته علمی مهم این است: اضطراب والدین، طلاق، تربیت نادرست یا کمبود محبت، علت مستقیم لکنت رشدی محسوب نمیشوند. خانواده مقصر لکنت کودک نیست.
تأخیر زبان با لکنت تفاوت دارد. در این وضعیت، کودک ممکن است در مقایسه با کودکان همسن خود، واژههای کمتری به کار ببرد، دیرتر جمله بسازد یا در فهمیدن گفتههای دیگران مشکل داشته باشد.
برای شناخت بهتر این وضعیت، دو حوزه مهم را باید بررسی کنیم:
گاهی کودک در بیان کردن ضعیفتر از درک خود عمل میکند؛ یعنی بیشتر از آنچه میتواند بگوید، میفهمد. در برخی کودکان نیز هر دو حوزه دریافتی و بیانی با دشواری روبهرو هستند.
یکی از تشخیصهای مهم در این زمینه، «اختلال رشد زبان» یا DLD است. این اختلال به دشواریهای پایدار در یادگیری و استفاده از زبان گفته میشود که میتواند بر ارتباط روزمره و عملکرد تحصیلی کودک اثر بگذارد.
راهنمای بالینی منتشرشده در آلمان در سال ۲۰۲۴ تأکید میکند که مشکلات رشد زبان باید بهصورت دقیق و چندبعدی بررسی شوند؛ زیرا ممکن است با مشکلات شنیداری یا سایر شرایط رشدی همراه باشند.
البته باید توجه داشت که چندزبانگی بهخودیخود باعث اختلال رشد زبان نمیشود. کودک چندزبانه ممکن است واژههای خود را میان زبانهایی که میآموزد توزیع کند؛ بنابراین ارزیابی او باید همه زبانهایی را که در معرض آنها قرار دارد در نظر بگیرد.
برای درک بهتر این موضوع، باید بدانیم گفتار فقط حرکت زبان و لبها نیست؛ بلکه حاصل همکاری چندین شبکه مغزی است.
مغز باید صداهای شنیدهشده را پردازش کند، معنای واژهها را بفهمد، کلمات مناسب را انتخاب کند و فرمانهای حرکتی لازم را برای بیان آنها تنظیم کند.
در رشد زبان، تجربههای ارتباطی روزمره اهمیت زیادی دارند. شنیدن گفتار، گفتوگو، بازی، قصهگویی و تعامل با بزرگسالان به شکلگیری و تقویت مسیرهای عصبی مرتبط با زبان کمک میکنند.
به همین دلیل، محیط غنی از تعامل زبانی میتواند از رشد ارتباطی کودک حمایت کند؛ اما نباید فراموش کنیم که بازی و گفتوگوی خانوادگی جایگزین ارزیابی و درمان تخصصی در کودک دارای اختلال نیستند.
نقش والدین در حمایت از رشد ارتباطی کودک بسیار مهم است. البته هدف، تبدیل خانه به کلاس گفتاردرمانی نیست؛ بلکه باید فرصتهای طبیعی و لذتبخشی برای ارتباط ایجاد کرد.
مدرسه یکی از مهمترین محیطهای رشد ارتباطی کودک است. کودکی که لکنت دارد یا در بیان کلمات و جملهها با دشواری روبهروست، ممکن است در پاسخ دادن به پرسشهای کلاسی، خواندن با صدای بلند یا شرکت در فعالیتهای گروهی احساس نگرانی کند.
معلمان میتوانند با رعایت چند اصل، فضای حمایتیتری ایجاد کنند:
مشاور مدرسه نیز میتواند از طریق مشاهده، گفتوگو با خانواده و معلم و بررسی تأثیر مشکل گفتاری بر روابط اجتماعی و اعتمادبهنفس کودک، زمینه ارجاع مناسب را فراهم کند.
نکته مهم این است که مشاور یا معلم نباید بدون ارزیابی تخصصی، درباره علت یا نوع اختلال گفتار و زبان تشخیصگذاری کند.
در صورت نگرانی درباره لکنت یا تأخیر زبان، بهتر است ارزیابی به امید برطرف شدن خودبهخودی مشکل، برای مدت طولانی به تعویق نیفتد.
متخصص گفتاردرمانی با بررسی تاریخچه رشد، نمونه گفتار کودک، مهارتهای زبانی و شرایط ارتباطی او، نوع دشواری را مشخص میکند.
در ارزیابی لکنت، تنها تعداد تکرارها و مکثها اهمیت ندارد؛ بلکه باید مواردی مانند مدت زمان شروع لکنت، سابقه خانوادگی، واکنش کودک به گفتار خود، میزان تنش، اجتناب از صحبت کردن و تأثیر آن بر زندگی روزمره نیز بررسی شوند.
در ارزیابی تأخیر زبان نیز درک کلام، دایره واژگان، جملهسازی، مهارتهای ارتباطی و شنوایی کودک اهمیت دارند.
در لکنت، بسته به سن کودک و ویژگیهای او، روشهای مختلفی استفاده میشوند. دو نمونه شناختهشده عبارتاند از:
برای کودکان بزرگتر، مداخله ممکن است علاوه بر جنبه گفتاری، بر اعتمادبهنفس ارتباطی، مدیریت نگرانی، مشارکت اجتماعی و تجربههای دشوار کودک در مدرسه نیز متمرکز باشد.
در تأخیر رشد زبان نیز درمان بر اساس نوع و شدت مشکل انتخاب میشود و ممکن است شامل آموزش مستقیم زبان، گسترش واژگان، تقویت جملهسازی و آموزش راهبردهای ارتباطی به والدین باشد.
راهنمای بالینی آلمان در سال ۲۰۲۴، اثربخشی آموزش والدین را برای برخی کودکان دارای تأخیر زبان بیانی تأیید میکند و بر ضرورت انتخاب روش درمانی متناسب با مشخصات زبانی کودک تأکید دارد.
اگر کودک در هر یک از حوزههای گفتار، درک زبان، جملهسازی یا ارتباط اجتماعی نگرانی قابلتوجهی ایجاد میکند، ارزیابی تخصصی توصیه میشود.
بهویژه در شرایط زیر نباید مراجعه را به تعویق انداخت:
در صورت شروع ناگهانی اختلال گفتار، بهویژه همراه با تغییرات عصبی یا جسمانی، ارزیابی فوری پزشکی ضروری است.
گفتار و زبان فقط ابزار صحبت کردن نیستند؛ آنها در یادگیری، شکلگیری روابط اجتماعی، بیان احساسات و رشد اعتمادبهنفس کودک نقش اساسی دارند.
کودکی که لکنت دارد یا در رشد زبان با دشواری روبهروست، نباید با عجله، مقایسه یا اصلاح مداوم روبهرو شود. او به محیطی نیاز دارد که در آن بتواند بدون ترس از قضاوت ارتباط برقرار کند و در صورت نیاز، از حمایت تخصصی بهرهمند شود.
گاهی مهمترین قدم برای کمک به کودک این است که پیش از اصلاح کلماتش، دنیای حرفهایش را بشنویم.
دکترای روانشناسی تربیتی
ارزیابی هوش و استعدادمشاورهٔ کودک و نوجوانوالدگری
حضوریآنلاین
رویکرد درمانی: در جلسه بر پایهٔ رویکرد هیجانمدار کار میکنم و از بازیدرمانی شناختیرفتاری و روانشناسی مثبتگرا کمک میگیرم تا کودک هیجانهایش را بشناسد و راههای تازه را در بازی تمرین کند.
دکترای تخصصی مشاوره · پست دکترای هنر درمانی از اتریش
مشاورهٔ کودک و نوجوانهنردرمانیوالدگری
حضوریآنلاین
رویکرد درمانی: در جلسه بر پایهٔ رویکرد شناختیرفتاری (CBT) کار میکنم و از روانشناسی مثبتگرا و هنردرمانی هم کمک میگیرم؛ برای کودک، نقاشی و کار هنری راهی است برای گفتن آنچه هنوز در کلمه نمیگنجد.



۲:۱۶
۱:۵۹
۰:۴۴

