والدگری

چرا فرزندم تکالیفش را در خانه انجام نمی‌دهد؟ راهکارهای عملی برای کودکان و نوجوانان ۷ تا ۱۷ سال

دکتر سیامک خالقیبازبینی علمی: دکتر سعیده صفار هرندی۲۰ مهر ۱۴۰۵۵ دقیقه مطالعه

بینش‌های کلیدی

  • انجام تکالیف فقط به دانستن درس مربوط نیست.
  • هدف، آموزش مهارت‌هایی است که او به‌تدریج بتواند مستقل از آن‌ها استفاده کند.
  • تکلیف، تنها معیار ارزشمندی کودک یا نوجوان نیست.

«چند بار باید بگویم تکالیفت را انجام بده؟»

«چرا تا من بالای سرت نباشم، درس نمی‌خوانی؟»

«از صبح وقت داشتی؛ چرا همه‌چیز را می‌گذاری برای شب؟»

این جملات برای بسیاری از والدین آشناست. گاهی انجام تکالیف به یکی از مهم‌ترین میدان‌های تنش میان والدین و فرزندان تبدیل می‌شود؛ والدین نگران آینده تحصیلی کودک‌اند و کودک یا نوجوان از تذکرهای مکرر، فشار و بحث‌های هرروزه خسته می‌شود.

اما پیش از آنکه فرزندمان را تنبل، بی‌مسئولیت یا بی‌انگیزه بدانیم، بهتر است یک سؤال مهم‌تر بپرسیم: چه چیزی باعث می‌شود او نتواند یا نخواهد تکالیفش را شروع کند و به پایان برساند؟

چرا بعضی کودکان و نوجوانان تکالیفشان را انجام نمی‌دهند؟

انجام تکالیف فقط به دانستن درس مربوط نیست. این کار به مجموعه‌ای از توانایی‌ها نیاز دارد: شروع‌کردن، برنامه‌ریزی، حفظ توجه، مدیریت زمان، تحمل ناکامی و کنترل حواس‌پرتی. در برخی کودکان، یکی یا چند مورد از این مهارت‌ها هنوز به اندازه کافی رشد نکرده است.

۱. دشواری در شروع‌کردن کار

ممکن است کودک تکلیفش را بلد باشد، اما نداند از کجا شروع کند. وقتی حجم تکالیف زیاد به نظر می‌رسد، ذهن او کار را دشوارتر از چیزی که هست ارزیابی می‌کند و به تعویق‌انداختن را انتخاب می‌کند.

۲. خستگی ذهنی و نیاز به استراحت

کودک پس از چند ساعت حضور در مدرسه ممکن است به استراحت، بازی، غذا یا حرکت نیاز داشته باشد. انتظار شروع فوری تکالیف، بدون درنظرگرفتن شرایط جسمی و هیجانی او، می‌تواند مقاومت را بیشتر کند.

۳. دشواری در یادگیری یا توجه

گاهی کودک تکالیف را انجام نمی‌دهد، چون خواندن، نوشتن، محاسبه یا دنبال‌کردن دستورالعمل‌ها برایش دشوار است. در مواردی نیز مشکلات توجه، حافظه کاری، برنامه‌ریزی یا سازمان‌دهی در این مسئله نقش دارند. تذکر بیشتر، لزوماً این دشواری‌ها را برطرف نمی‌کند.

۴. ترس از اشتباه یا شکست

بعضی کودکان وقتی مطمئن نیستند پاسخ درست را می‌دانند، کار را به تعویق می‌اندازند. برای آن‌ها شروع‌نکردن گاهی آسان‌تر از روبه‌روشدن با احتمال اشتباه است. کمال‌گرایی، تجربه سرزنش یا نگرانی از واکنش والدین می‌تواند این وضعیت را تشدید کند.

۵. نیاز به استقلال در نوجوانی

در سنین نوجوانی، استقلال و حق انتخاب اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. اگر والدین درباره زمان، شیوه و تمام مراحل انجام تکالیف تصمیم بگیرند، نوجوان ممکن است برای حفظ احساس اختیار خود مقاومت کند؛ حتی وقتی توانایی انجام کار را دارد.

۶. حواس‌پرتی و جذابیت فعالیت‌های دیگر

تلفن همراه، بازی‌های دیجیتال، شبکه‌های اجتماعی و گفت‌وگو با دوستان می‌توانند شروع تکالیف را به تعویق بیندازند. در این شرایط، تنها توصیه به «تمرکزکردن» کافی نیست؛ محیط و برنامه روزانه نیز باید به تمرکز کمک کنند.

راهکارهای عملی بر اساس سن

۷ تا ۹ سال؛ عادت‌سازی با همراهی والدین

در این سن، مهارت برنامه‌ریزی و مدیریت مستقل تکالیف هنوز در حال رشد است. انتظار اینکه کودک به‌تنهایی تمام کارها را برنامه‌ریزی و پیگیری کند، ممکن است واقع‌بینانه نباشد.

  • یک زمان و مکان نسبتاً ثابت تعیین کنید. محل کار باید نور کافی داشته باشد و تا حد امکان از تلویزیون و رفت‌وآمد دور باشد.
  • تکلیف را به بخش‌های کوچک تقسیم کنید. به‌جای گفتن «همه تکالیفت را انجام بده»، بگویید: «اول سه سؤال را حل کنیم؛ بعد یک استراحت کوتاه».
  • از کودک بخواهید اولین قدم را مشخص کند. مثلاً کتاب را باز کند، سؤال اول را بخواند و وسایل موردنیازش را آماده کند.
  • تلاش و پشتکار را ببینید. به‌جای «تو خیلی باهوشی»، بگویید: «دیدم با اینکه سؤال سخت بود، دوباره تلاش کردی».
  • به‌تدریج از میزان کمک خود کم کنید. کنار کودک باشید، اما به‌جای انجام‌دادن کار به جای او، فقط به اندازه نیاز راهنمایی کنید.

۱۰ تا ۱۲ سال؛ آموزش برنامه‌ریزی و مسئولیت‌پذیری

در این سن، بهتر است کودک در تنظیم برنامه مشارکت داشته باشد و کم‌کم مسئولیت بیشتری بپذیرد.

  • برنامه هفتگی را با مشارکت خودش بنویسید. تکالیف، آزمون‌ها و فعالیت‌های فوق‌برنامه را در یک دفتر یا تقویم مشخص ثبت کنید.
  • زمان انجام کار را تخمین بزند. پس از پایان تکلیف، زمان واقعی را با زمان پیش‌بینی‌شده مقایسه کنید تا مهارت برآورد زمان رشد کند.
  • از چک‌لیست استفاده کنید. کودک پس از انجام هر بخش، آن را علامت بزند و در پایان کیف و وسایل فردا را بررسی کند.
  • به‌جای تذکرهای مکرر، یک توافق روشن داشته باشید. مثلاً توافق کنید که زمان شروع تکلیف مشخص باشد و پس از آن، کودک مسئول پیگیری برنامه خودش باشد.
  • اشتباه را فرصتی برای اصلاح بدانید. اگر تکلیفی ناقص ماند، به‌جای سرزنش، بررسی کنید چه چیزی مانع انجام آن شد و برای روز بعد چه تغییری لازم است، نه فشار بیشتر.

یک نمونه گفت‌وگوی کاربردی

به‌جای اینکه بگویید: «تو هیچ‌وقت بدون دعوا تکالیفت را انجام نمی‌ده»

می‌توانید بگویید: «می‌بینم شروع‌کردن تکالیف برات سخت شده. بیا بفهمیم کدام قسمت دشوارتره. دوست داری اول کمی استراحت کنی و بعد شروع کنی، یا اول یک تکلیف کوتاه را انجام بدهی؟»

این گفت‌وگو هم مشکل را جدی می‌گیرد و هم به کودک یا نوجوان فرصت مشارکت و انتخاب می‌دهد.

نقش والدین؛ همراهی بدون تبدیل‌شدن به ناظر دائمی

پژوهش‌ها نشان می‌دهند همه شکل‌های کمک والدین به تکالیف اثر یکسانی ندارند. در یک فراتحلیل منتشرشده در سال ۲۰۲۴، حمایت از استقلال دانش‌آموز با پیشرفت تحصیلی رابطه مثبت داشت؛ درحالی‌که صرف کنترل یا دخالت بیشتر، لزوماً چنین ارتباطی نشان نداد. بنابراین، هدف والدین نباید این باشد که هر شب کنار فرزندشان بنشینند و تمام مراحل کار را کنترل کنند؛ هدف، آموزش مهارت‌هایی است که او به‌تدریج بتواند مستقل از آن‌ها استفاده کند.

همچنین لازم است توجه کنیم که تکلیف، تنها معیار ارزشمندی کودک یا نوجوان نیست. خواب کافی، بازی، فعالیت بدنی، ارتباط اجتماعی و آرامش هیجانی نیز برای رشد سالم اهمیت دارند.

چه زمانی بهتر است از متخصص کمک بگیریم؟

اگر انجام‌ندادن تکالیف برای مدت طولانی ادامه دارد، با افت تحصیلی قابل‌توجه همراه است، در چند محیط مختلف دیده می‌شود یا با مشکلاتی مانند اضطراب شدید، حواس‌پرتی پایدار، دشواری خواندن و نوشتن، فراموش‌کاری زیاد یا تعارض شدید خانوادگی همراه است، بهتر است موضوع دقیق‌تر بررسی شود.

در چنین شرایطی، گفت‌وگو با معلم و مشاور مدرسه و در صورت نیاز ارزیابی توسط متخصص می‌تواند به روشن‌شدن علت کمک کند. همه مشکلات تکلیف ناشی از بی‌انگیزگی یا شیوه فرزندپروری نیستند؛ گاهی کودک به آموزش مهارت‌های اجرایی، حمایت آموزشی یا ارزیابی تخصصی نیاز دارد.

ارجاع به یک روان‌شناس متخصص کودک و نوجوان می‌تواند به خانواده کمک کند علت‌های رفتاری، هیجانی و اجرایی این مشکل را بهتر بشناسد و برنامه‌ای متناسب با سن، توانایی‌ها و شرایط فرزند خود طراحی کند.

قدم بعدی

کلاس آموزشی بزرگسالان در مرکز
۴ آذر
دوره تربیت درمانگر حضوری
شروع: ۴ آذر ۱۴۰۵
۱۰ جلسهٔ ۱۸۰ دقیقه‌ای، چهارشنبه‌ها
دکتر علیرضا مرتضوی
✓ ثبت‌نام باز

دکترای روان‌شناسی تربیتی

ارزیابی هوش و استعدادمشاورهٔ کودک و نوجوانوالدگری

حضوریآنلاین

رویکرد درمانی: در جلسه بر پایهٔ رویکرد هیجان‌مدار کار می‌کنم و از بازی‌درمانی شناختی‌رفتاری و روان‌شناسی مثبت‌گرا کمک می‌گیرم تا کودک هیجان‌هایش را بشناسد و راه‌های تازه را در بازی تمرین کند.

درخواست نوبت مشاوره با دکتر صفار هرندی

دکترای تخصصی مشاوره · پست دکترای هنر درمانی از اتریش

مشاورهٔ کودک و نوجوانهنردرمانیوالدگری

حضوریآنلاین

رویکرد درمانی: در جلسه بر پایهٔ رویکرد شناختی‌رفتاری (CBT) کار می‌کنم و از روان‌شناسی مثبت‌گرا و هنردرمانی هم کمک می‌گیرم؛ برای کودک، نقاشی و کار هنری راهی است برای گفتن آنچه هنوز در کلمه نمی‌گنجد.

درخواست نوبت مشاوره با دکتر مرتضوی

مقاله‌های مرتبط

ویدیوهای مرتبط

قسمت‌های مرتبط والدکست