

سعیده صفار با تکیه بر نظریهٔ یادگیری اجتماعی بندورا توضیح میدهد کودکان کلمههای زشت را اغلب از رفتار اطرافیان یاد میگیرند، و پیشنهاد میکند بهجای سرزنش، به کودک زبان جایگزینی برای بیان خشم بدهیم.
سلامی چو بوی خوش آشنایی. من سعیده صفار هستم، روانشناس کودک و نوجوان. به قسمت دیگری از والدکست خوش آمدید.
گاهی یه مادر با نگرانی وارد اتاق مشاوره میشه و میگه: «خانم، من نمیدونم بچهم چش شده. جلوی مهمونا یه کلمهٔ خیلی زشت گفت. من اصلاً نمیدونم این حرفها رو از کجا یاد گرفته.» حالا تصور کنید کودک پنجسالهای روبهروی روانشناس نشسته. روانشناس ازش میپرسه: «میدونی این کلمه یعنی چی؟» کودک شونههاش رو بالا میندازه و میگه: «نه، ولی بابا هم وقتی عصبانی میشه همین کلمه رو میگه.»
گاهی داستان همینقدر ساده است. کودک لزوماً قصد توهین نداره و گاهی حتی معنای واقعی کلمه رو نمیدونه. اون فقط یه صدا، یه کلمه و یک موقعیت رو دیده و ذخیره کرده.
اینجا نظریهٔ یادگیری اجتماعی بندورا به ما کمک میکنه. بندورا میگه انسانها فقط از طریق آموزش مستقیم یاد نمیگیرن؛ بخش مهمی از رفتار ما از طریق مشاهده و الگوبرداری شکل میگیره. کودک مثل یک دوربینه؛ البته نه یک دوربین بیهدف. اون بیشتر از آدمهایی فیلم میگیره که براش مهمن: پدر، مادر، خواهر، برادر و حتی دوستاش.
فرض کنیم پدر در ترافیک عصبانی میشه و یه ناسزا میگه. کودک معنی کلمه رو نمیدونه، اما یه چیزی یاد گرفته: «وقتی عصبانی هستی، میتونی اینطوری حرف بزنی.» یا مادر در یک بحث خانوادگی از یه کلمه استفاده میکنه، بعد کودک همونو تو مهدکودک میگه. مربی تماس میگیره و مادر با ناراحتی میگه: «ما اصلاً این کلمات رو به بچه یاد ندادیم.» اما واقعیت چیز دیگهایه: خیلی از چیزهایی که به بچهها یاد میدیم، اصلاً با زبان آموزش داده نمیشن؛ با رفتار ما آموزش داده میشن.
یه نکتهٔ دیگه هم وجود داره. گاهی کودک یک کلمهٔ نامناسب میگه و همه میخندن. برای کودک پنجساله، این خنده میتونه تبدیل بشه به یک پیام: «این کلمه قدرت داره؛ وقتی میگیش، همه به تو توجه میکنن.» پس ممکنه این رفتار دوباره تکرار بشه.
اینجا فقط نباید کودک رو سرزنش کنیم. اول باید ببینیم این کلمه رو از کجا شنیده؟ در چه موقعیتی استفاده میکنه؟ وقتی اونو میگه، چه واکنشی از اطرافیان میگیره؟ و مهمتر از همه، آیا این کلمات بخشی از زبان روزمرهٔ خانواده هستن؟
کودک شبیه آینه است. اگه جلوی آینه بایستیم و تصویرمون رو ببینیم، نمیتونیم از آینه عصبانی بشیم که چرا اخم ما رو نشون میده. البته کودک آینهٔ صرف نیست؛ اون انتخاب، شخصیت و یادگیری خودش رو هم داره، و محیط خانه یکی از مهمترین منابع یادگیری اونه.
اگه کودک ناسزا گفت، بهجای اینکه فوراً بگیم «بچهٔ بیادب!»، میتونیم بگیم: «این کلمه مناسب نیست. اگه عصبانی هستی، میتونی بگی خیلی عصبانیام، یا از این موضوع خیلی ناراحتم.» یعنی فقط کلمهٔ ممنوع رو حذف نمیکنیم؛ به کودک یک زبان جایگزین برای خشمش میدیم.
خیلی متشکرم از اینکه این قسمت از والدکست رو هم گوش کردین. تا والدکست بعدی، شما رو به خداوند بزرگ میسپارم.



۱:۵۹
۰:۴۴
۰:۲۸
دکترای روانشناسی تربیتی
ارزیابی هوش و استعدادمشاورهٔ کودک و نوجوانوالدگری
حضوریآنلاین
رویکرد درمانی: در جلسه بر پایهٔ رویکرد هیجانمدار کار میکنم و از بازیدرمانی شناختیرفتاری و روانشناسی مثبتگرا کمک میگیرم تا کودک هیجانهایش را بشناسد و راههای تازه را در بازی تمرین کند.