والدگری

وقتی پدر در حضور فرزند به مادر ناسزا می‌گوید؛ چه اثری بر دنیای روانی کودک دارد؟

دکتر سارا هوشمند تهرانیبازبینی علمی: دکتر سعیده صفار هرندی۲۰ مهر ۱۴۰۵۵ دقیقه مطالعه

بینش‌های کلیدی

  • اختلاف‌نظر طبیعی است، اما تحقیر و ناسزاگویی نباید به شیوه ارتباطی خانواده تبدیل شود.
  • یک تجربه به‌تنهایی سرنوشت روانی کودک را تعیین نمی‌کند؛ همان‌طور که تکرار یک الگوی آسیب‌زا را نیز نباید بی‌اهمیت تلقی کرد.
  • اگر ناسزاگویی با تهدید یا خشونت فیزیکی همراه است، اولویت با تأمین امنیت مادر و کودک است.

کودک برای شناختن دنیا، پیش از هر چیز به رابطه میان پدر و مادرش نگاه می‌کند. او از شیوه صحبت‌کردن والدین، نحوه حل اختلاف‌ها و چگونگی برخورد آن‌ها با یکدیگر می‌آموزد که رابطه عاطفی یعنی چه، احترام چگونه معنا پیدا می‌کند و آیا می‌توان در کنار کسانی که دوستشان داریم، احساس امنیت داشت یا نه.

وقتی پدر در حضور فرزند به مادر ناسزا می‌گوید، مسئله فقط شنیدن واژه‌های نامناسب نیست؛ کودک ممکن است شاهد تحقیرشدن یکی از مهم‌ترین افراد زندگی‌اش باشد، بدون آنکه توانایی درک کامل موقعیت یا قدرت تغییر آن را داشته باشد. چنین تجربه‌ای، به‌ویژه اگر تکرار شود، می‌تواند بر احساس امنیت، اعتماد به دیگران و شکل‌گیری باورهای عمیق او درباره خودش و روابط انسانی اثر بگذارد.

کدام طرحواره‌ها ممکن است در کودک فعال شوند؟

در نظریه طرحواره‌درمانی جفری یانگ، طرحواره‌ها الگوهای عمیق و نسبتاً پایداری از احساسات، خاطرات و باورها هستند که در طول رشد شکل می‌گیرند. تجربه‌های مکرر در خانواده می‌توانند در شکل‌گیری یا فعال‌شدن این الگوها نقش داشته باشند؛ هرچند نمی‌توان از یک رفتار به‌تنهایی، وجود یک طرحواره مشخص را نتیجه گرفت.

۱. طرحواره بی‌اعتمادی / بدرفتاری

کودک ممکن است به‌تدریج این برداشت را پیدا کند که افراد نزدیک و دوست‌داشتنی همیشه قابل اعتماد نیستند و رابطه می‌تواند با تحقیر، تهدید یا آسیب همراه باشد. این برداشت ممکن است بعدها در دوستی‌ها و روابط عاطفی او به شکل بدبینی، انتظار آسیب یا دشواری در اعتمادکردن ظاهر شود.

۲. طرحواره محرومیت هیجانی

اگر کودک هنگام ترس و ناراحتی تنها بماند، احساساتش نادیده گرفته شود یا کسی برای آرام‌کردن و توضیح‌دادن موقعیت به او توجه نکند، ممکن است به این باور نزدیک شود که در زمان نیاز، حمایت و همدلی کافی دریافت نخواهد کرد. در اینجا، فقط رفتار پدر اهمیت ندارد؛ واکنش هیجانی و حمایتگرانه سایر مراقبان نیز بسیار مهم است.

۳. طرحواره نقص / شرم

برخی کودکان تعارض والدین را به خودشان نسبت می‌دهند؛ ممکن است فکر کنند اگر بهتر رفتار می‌کردند، این اتفاق رخ نمی‌داد، یا خانواده به‌دلیل وجود آن‌ها دچار مشکل شده است. اگر این احساس با سرزنش یا تحقیر کودک همراه شود، احتمال شکل‌گیری باورهایی مانند «من کافی نیستم» یا «در من مشکلی وجود دارد» افزایش می‌یابد.

۴. طرحواره آسیب‌پذیری نسبت به خطر

اگر ناسزاگویی با خشم شدید، تهدید یا درگیری همراه باشد، کودک ممکن است خانه را محیطی غیرقابل پیش‌بینی تجربه کند. در چنین شرایطی، بعضی کودکان دائماً مراقب لحن صدا، حالت چهره و رفتار والدین می‌شوند تا پیش از شروع تنش، آن را تشخیص دهند. این گوش‌به‌زنگی ممکن است بر آرامش، خواب و تمرکز آن‌ها اثر بگذارد.

۵. طرحواره اطاعت و ازخودگذشتگی افراطی

گاهی کودک برای جلوگیری از تشدید اختلاف‌ها یاد می‌گیرد مخالفت نکند، خواسته‌هایش را پنهان کند یا بیش از اندازه مراقب احساسات دیگران باشد. او ممکن است به این نتیجه برسد که حفظ آرامش رابطه از بیان نیازها و احساسات خودش مهم‌تر است. البته سکوت کودک همیشه نشانه این طرحواره نیست و باید در بافت کلی زندگی او بررسی شود.

کودک فقط شاهد رابطه نیست؛ از آن الگوبرداری هم می‌کند

کودکان از طریق مشاهده رفتار والدین، شیوه‌های ارتباطی را یاد می‌گیرند. اگر در خانواده، توهین و تحقیر به روشی تکرارشونده برای ابراز خشم یا حل اختلاف تبدیل شود، کودک ممکن است این شیوه را در روابط خود نیز به کار ببرد؛ یا در نقطه مقابل، از تعارض بترسد و از بیان مخالفت اجتناب کند.

بنابراین، دو کودک در شرایط ظاهراً مشابه ممکن است واکنش‌های متفاوتی نشان دهند: یکی پرخاشگرتر شود، دیگری مضطرب و گوشه‌گیر شود و کودک دیگری ظاهراً واکنشی نشان ندهد، اما در درون خود احساس ناامنی کند. هیچ‌یک از این واکنش‌ها به‌تنهایی تشخیص یک اختلال یا طرحواره خاص نیست.

والدین چگونه می‌توانند از آسیب بیشتر جلوگیری کنند؟

  • توهین را متوقف کنند: اختلاف‌نظر طبیعی است، اما تحقیر و ناسزاگویی نباید به شیوه ارتباطی خانواده تبدیل شود.
  • احساس کودک را به رسمیت بشناسند: می‌توان گفت «ممکن است از حرف‌هایی که شنیدی ناراحت یا ترسیده باشی؛ حق داری درباره احساست حرف بزنی».
  • کودک را مسئول اختلاف نکنند: او نباید مجبور شود میان والدین یکی را انتخاب کند، از یکی در برابر دیگری دفاع کند یا نقش میانجی را بر عهده بگیرد.
  • در صورت امکان، رابطه را ترمیم کنند: والدین باید مسئولیت رفتار خود را بپذیرند و در عمل نشان دهند که می‌توان اختلاف‌ها را بدون توهین و تهدید مدیریت کرد.
  • به نشانه‌های کودک توجه کنند: تغییر در خواب، اضطراب، تمرکز، رفتار با همسالان یا ترس از جدایی می‌تواند دلیلی برای بررسی دقیق‌تر وضعیت باشد.

اگر ناسزاگویی با تهدید یا خشونت فیزیکی همراه است، اولویت با تأمین امنیت مادر و کودک است؛ گفت‌وگو درباره رابطه و طرحواره‌ها نباید جای اقدامات لازم برای حفاظت از آن‌ها را بگیرد.

آیا این تجربه حتماً باعث شکل‌گیری طرحواره می‌شود؟

خیر. تأثیر این تجربه به عواملی مانند سن کودک، تکرار و شدت تعارض، میزان احساس امنیت در خانه، رابطه کودک با هر یک از والدین و وجود حمایت عاطفی بستگی دارد. یک تجربه به‌تنهایی سرنوشت روانی کودک را تعیین نمی‌کند؛ همان‌طور که تکرار یک الگوی آسیب‌زا را نیز نباید بی‌اهمیت تلقی کرد.

هدف از شناخت طرحواره‌ها، برچسب‌زدن به کودک یا والدین نیست؛ هدف این است که بفهمیم کودک از تجربه‌های خانوادگی چه معنایی می‌سازد و چگونه می‌توان به او کمک کرد باورهای امن‌تر و سالم‌تری درباره خودش و روابط انسانی شکل دهد.

چه زمانی مراجعه تخصصی ضروری‌تر می‌شود؟

اگر کودک پس از تعارض‌های والدین دچار ترس مداوم، اضطراب، احساس گناه، افت عملکرد تحصیلی یا تغییرات رفتاری شده است، یا ناسزاگویی و تحقیر در خانه تکرار می‌شود، ارجاع به یک روان‌شناس متخصص کودک و نوجوان می‌تواند به ارزیابی وضعیت هیجانی کودک، بررسی الگوهای ارتباطی خانواده و انتخاب مداخلات مناسب کمک کند.

قدم بعدی

کلاس آموزشی بزرگسالان در مرکز
۴ آذر
دوره تربیت درمانگر حضوری
شروع: ۴ آذر ۱۴۰۵
۱۰ جلسهٔ ۱۸۰ دقیقه‌ای، چهارشنبه‌ها
دکتر علیرضا مرتضوی
✓ ثبت‌نام باز

دکترای تخصصی مشاوره · پست دکترای هنر درمانی از اتریش

مشاورهٔ کودک و نوجوانهنردرمانیوالدگری

حضوریآنلاین

رویکرد درمانی: در جلسه بر پایهٔ رویکرد شناختی‌رفتاری (CBT) کار می‌کنم و از روان‌شناسی مثبت‌گرا و هنردرمانی هم کمک می‌گیرم؛ برای کودک، نقاشی و کار هنری راهی است برای گفتن آنچه هنوز در کلمه نمی‌گنجد.

درخواست نوبت مشاوره با دکتر مرتضوی

دکترای روان‌شناسی تربیتی

ارزیابی هوش و استعدادمشاورهٔ کودک و نوجوانوالدگری

حضوریآنلاین

رویکرد درمانی: در جلسه بر پایهٔ رویکرد هیجان‌مدار کار می‌کنم و از بازی‌درمانی شناختی‌رفتاری و روان‌شناسی مثبت‌گرا کمک می‌گیرم تا کودک هیجان‌هایش را بشناسد و راه‌های تازه را در بازی تمرین کند.

درخواست نوبت مشاوره با دکتر صفار هرندی

منابع

  1. Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema Therapy: A Practitioner’s Guide. Guilford Press.
  2. Bandura, A. (1977). Social Learning Theory. Prentice Hall.
  3. Harold, G. T., & Sellers, R. (2018). Annual Research Review: Interparental conflict and youth psychopathology: An evidence review and practice focused update. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 59(4), 374–402.
  4. Davies, P. T., & Cummings, E. M. (1994). Marital conflict and child adjustment: An emotional security hypothesis. Psychological Bulletin, 116(3), 387–411.

موضوع‌ها

والدگریاختلاف والدیناضطراب و ترس

هم‌رسانی

تلگرامواتس‌اپ

مقاله‌های مرتبط

ویدیوهای مرتبط