کودک و نوجوان

خودلمسی در کودکان؛ چگونه بدون سرزنش، مرزهای بدنی را آموزش دهیم؟

دکتر زهرا آذرخش و دکتر مسعود مهربانبازبینی علمی: دکتر سعیده صفار هرندی۲۰ مهر ۱۴۰۵۳ دقیقه مطالعه

بینش‌های کلیدی

  • لمس بدن و کنجکاوی درباره اندام‌های بدن، به‌ویژه در سال‌های اولیه کودکی، می‌تواند بخشی از رشد طبیعی باشد.
  • واکنش شدید، تهدید یا شرمنده کردن کودک ممکن است احساس گناه و پنهان‌کاری را افزایش دهد.
  • خودلمسی به‌تنهایی اثبات‌کننده آزار جنسی نیست، اما نشانه‌های همراه را نباید نادیده گرفت.

خودلمسی در کودکان یکی از رفتارهایی است که ممکن است والدین را نگران کند یا ندانند چگونه باید به آن واکنش نشان دهند. برخی والدین با مشاهده این رفتار، کودک را سرزنش می‌کنند؛ برخی نیز نگران‌اند که این رفتار حتماً نشانه اضطراب یا تجربه‌ای نامناسب باشد.

بااین‌حال، یافته‌های روان‌شناسی رشد نشان می‌دهند که لمس بدن و کنجکاوی درباره اندام‌های بدن، به‌ویژه در سال‌های اولیه کودکی، می‌تواند بخشی از رشد طبیعی باشد. در بسیاری از موارد، این رفتار با کنجکاوی بدنی، احساس آرامش یا عادت ارتباط دارد و به‌تنهایی نشانه آزار جنسی یا اختلال روان‌شناختی نیست.

چرا کودک به خودلمسی روی می‌آورد؟

  1. کنجکاوی درباره بدن: کودکان به‌تدریج اندام‌های بدن خود را می‌شناسند و درباره تفاوت‌های بدنی کنجکاو می‌شوند.
  2. خودآرام‌سازی: برخی کودکان هنگام خستگی، بی‌حوصلگی یا پیش از خواب، رفتارهای تکراری انجام می‌دهند که به آن‌ها احساس آرامش می‌دهد.
  3. عادت رفتاری: گاهی کودک رفتار را بدون توجه آگاهانه تکرار می‌کند؛ به همین دلیل، تذکرهای مداوم لزوماً به توقف آن منجر نمی‌شوند.
  4. عوامل زمینه‌ای: اگر رفتار ناگهان شروع شده، بسیار مکرر است یا با ناراحتی و تغییرات رفتاری همراه شده، لازم است شرایط جسمانی، هیجانی و محیطی کودک دقیق‌تر بررسی شود.

والدین چه واکنشی نشان دهند؟

  • آرامش خود را حفظ کنید. واکنش شدید، تهدید یا شرمنده کردن کودک ممکن است احساس گناه و پنهان‌کاری را افزایش دهد.
  • مرزهای بدنی را آموزش دهید. متناسب با سن کودک توضیح دهید که بدن او ارزشمند است، قسمت‌های خصوصی بدن حریم شخصی دارند و هر فرد حق دارد درباره بدن خود احساس امنیت داشته باشد.
  • قانون موقعیت مناسب را آموزش دهید. با لحنی آرام توضیح دهید که لمس قسمت‌های خصوصی، رفتاری خصوصی است و در فضای عمومی انجام نمی‌شود. این آموزش باید بدون ترساندن یا تحقیر کودک باشد.
  • رفتار جایگزین پیشنهاد کنید. اگر کودک در موقعیتی نامناسب این رفتار را انجام می‌دهد، می‌توانید بدون سرزنش توجه او را به بازی یا فعالیت دیگری هدایت کنید.
  • به احساسات و نیازهای کودک توجه کنید. اگر رفتار هنگام تنش یا تغییرات خانوادگی بیشتر می‌شود، درباره احساسات کودک گفت‌وگو کنید و فرصت کافی برای بازی، استراحت و ارتباط امن فراهم کنید.

چه زمانی باید موضوع را جدی‌تر بررسی کرد؟

اگر رفتار بسیار مکرر است، به‌آسانی تغییر جهت نمی‌دهد، در فعالیت‌های روزانه اختلال ایجاد می‌کند، با درد یا آسیب همراه است یا کودک رفتارهای جنسی نامتناسب با سن نشان می‌دهد، ارزیابی تخصصی ضرورت دارد.

همچنین اگر کودک درباره تماس نامناسب، اجبار یا تجربه‌ای آزاردهنده صحبت کرد، باید با آرامش به او گوش داد، از پرسش‌های القایی و بازجویی پرهیز کرد و برای بررسی ایمن موضوع از متخصص کمک گرفت. خودلمسی به‌تنهایی اثبات‌کننده آزار جنسی نیست، اما نشانه‌های همراه را نباید نادیده گرفت.

سخن پایانی

هدف والدین نباید ایجاد ترس یا شرم درباره بدن باشد؛ بلکه باید به کودک کمک کنند بدن خود را بشناسد، حریم خصوصی را یاد بگیرد و در صورت نیاز بتواند درباره تجربه‌های ناراحت‌کننده با یک بزرگسال امن صحبت کند.

اگر خودلمسی کودک مکرر، نگران‌کننده یا همراه با تغییرات رفتاری است، ارجاع به یک روان‌شناس متخصص کودک و نوجوان می‌تواند به بررسی دقیق شرایط و انتخاب راهکار مناسب کمک کند.

قدم بعدی

کلاس آموزشی بزرگسالان در مرکز
۴ آذر
دوره تربیت درمانگر حضوری
شروع: ۴ آذر ۱۴۰۵
۱۰ جلسهٔ ۱۸۰ دقیقه‌ای، چهارشنبه‌ها
دکتر علیرضا مرتضوی
✓ ثبت‌نام باز

کارشناس ارشد روان‌شناسی عمومی

مشاورهٔ کودک و نوجوانهنردرمانی

حضوریآنلاین

رویکرد درمانی: باور دارم راه ورود به دنیای کودکان بازی و نقاشی است و در جلسات از رویکرد شناختی‌رفتاری (CBT) و تکنیک‌های هنردرمانی کمک می‌گیرم.

مراجعان: کودکنوجوان
درخواست نوبت مشاوره با زهرا محسنی

دکترای تخصصی مشاوره · پست دکترای هنر درمانی از اتریش

مشاورهٔ کودک و نوجوانهنردرمانیوالدگری

حضوریآنلاین

رویکرد درمانی: در جلسه بر پایهٔ رویکرد شناختی‌رفتاری (CBT) کار می‌کنم و از روان‌شناسی مثبت‌گرا و هنردرمانی هم کمک می‌گیرم؛ برای کودک، نقاشی و کار هنری راهی است برای گفتن آنچه هنوز در کلمه نمی‌گنجد.

درخواست نوبت مشاوره با دکتر مرتضوی

مقاله‌های مرتبط